سوم [وداع امام رضا عليه السلام با قبر پيغمبر صلى الله عليه و آله]
(روايت شده از محول سجستانى كه: چون مأمون طلب كرد امام رضا عليه السلام را از مدينه به خراسان حضرت به جهت وداع با قبر پيغمبر صلى الله عليه و آله داخل مسجد شد و مكرر با قبر آن حضرت وداع مى‌كرد و بيرون مى‌آمد و برمى‌گشت نزد قبر و در هر دفعه صداى مباركش به گريه بلند بود من نزديك آن حضرت رفتم و سلام كردم بر او جواب داد پس تهنيت گفتم او را به آن سفر فرمود مرا زيارت كن همانا من بيرون مى‌شوم از جوار جدم و مى‌ميرم در غربت و دفن مى‌شوم در پهلوى هارون) (و شيخ يوسف بن حاتم شامى در در النظيم فرموده كه: روايت كردند جماعتى از اصحاب امام رضا عليه السلام كه آن حضرت فرمود زمانى كه من خواستم بيرون بيايم از مدينه بسوى خراسان جمع كردم عيال خود را و امر نمودم ايشان را كه بر من گريه كنند تا بشنوم گريه ايشان را پس تقسيم كردم در بين ايشان دوازده هزار دينار و گفتم به ايشان كه من برنمى‌گردم بسوى عيالم هرگز پس گرفتم ابو جعفر جواد را و بردم او را به مسجد پيغمبر صلى الله عليه و آله و گذاشتم دست او را بر كنار قبر و چسبانيدم او را به آن قبر شريف و خواستم حفظ او را به سبب رسول خدا صلى الله عليه و آله و امر كردم جميع وكيلان و حشم خود را بشنيدن و اطاعت فرمايش او و آنكه مخالفت او را ننمايند و فهمانيدم ايشان را كه او قائم مقام من است) (و سيد عبد الكريم بن طاوس روايت كرده كه: زمانى كه مأمون حضرت امام رضا عليه السلام را طلبيد از مدينه به خراسان حضرت حركت فرمود از مدينه بسوى بصره و به كوفه نرفت و از بصره توجه فرمود بر طريق كوفه به بغداد و از آنجا به قم و داخل قم شد اهل قم پيشباز آن حضرت آمدند و با هم مخاصمه مى‌كردند در باب ضيافت آن حضرت و هر كدام ميل داشتند كه آن بزرگوار بر او وارد شود حضرت فرمود كه شتر من مأمور است يعنى هر كجا او فرود آمد من آنجا وارد مى‌شوم پس آن شتر آمد تا در يك خانه خوابيد و صاحب آن خانه در شب آن روز در خواب ديده بود كه حضرت امام رضا عليه السلام فردا ميهمان او خواهد بود پس چندى نگذشت كه آن محل مقام رفيعى گشت و در زمان ما مدرسه معموره است) و شيخ صدوق به سند خود از اسحاق بن راهويه نقل كرده كه گفت: چون امام رضا عليه السلام به نيشابور آمد و خواست از آنجا حركت نمايد جمع شدند خدمت آن حضرت اصحاب حديث و عرض كردند يا ابن رسول الله تو از نزد ما مى‌روى و براى ما يك حديثى نمى‌فرمايى كه ما استفاده كنيم آن را از جناب تو آن حضرت در عمارى نشسته بود سر خود را بيرون نمود و فرمود شنيدم پدرم موسى بن جعفر فرمود شنيدم پدرم جعفر بن محمد فرمود شنيدم پدرم محمد بن على فرمود شنيدم پدرم على بن الحسين فرمود شنيدم پدرم حسين بن على فرمود شنيدم پدرم امير المؤمنين على بن ابى طالب عليه السلام فرمود شنيدم رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود شنيدم جبرئيل مى‌گفت شنيدم خداوند عز و جل فرمود
لاٰ إِلٰهَ إِلاَّ اَللّٰهُ حِصْنِي فَمَنْ دَخَلَ حِصْنِي أَمِنَ مِنْ عَذَابِياين حديث شريف را فرمود و حركت نمود چون شتر راه افتاد صدا زد ما را و فرمود
بِشُرُوطِهَا وَ أَنَا مِنْ شُرُوطِهَا(و ابو الصلت روايت كرده كه: چون امام رضا عليه السلام به ده سرخ رسيد در وقتى كه به نزد مأمون مى‌رفت گفتند يا ابن رسول الله ظهر شده است نماز نمى‌كنيد پس فرود آمد و آب طلبيد گفتند آب همراه نداريم پس به دست مبارك خود زمين را كاويد آن‌قدر آب جوشيد كه آن حضرت و هر كه با آن حضرت بود وضو ساختند و اثرش تا امروز باقى است و چون داخل سناباد شد پشت مبارك خود را گذاشت به كوهى كه ديگها از آن مى‌تراشند و فرمود كه خداوندا نفع ببخش به اين كوه و بركت ده در هر چه در ظرفى گذارند كه از اين كوه تراشند و فرمود كه از براى آن حضرت ديگها از سنگ تراشيدند و فرمود كه طعام آن حضرت را نپزند مگر در آن ديگها پس از آن روز مردم ديگها و ظرفها از آن تراشيدند و بركت يافتند)
چهارم صاحب مطلع الشمس نقل كرده كه در بيست و پنجم ذى الحجه سنه هزار و شش شاه عباس اول وارد مشهد مقدس گرديد
ديد كه حرم مطهر را عبد المؤمن خان اوزبكى غارت كرده و سواى محجر طلا ديگر چيزى در آنجا نگذاشته و در بيست و هشتم ذى الحجه از مشهد به هرات رفت و هرات را استرداد كرده بعد از نظم آنجا رجعت به مشهد نمود يك ماه در آنجا توقف نموده و صحن مقدس را مرمت كرده و خدام بقعه مباركه را احسان و رعايت فرموده معاودت به عراق فرمود و در اواخر سنه هزار و هشت مجددا شاه عباس به مشهد مقدس رفته زمستان را در آنجا گذرانيد و خدمت خادم‌باشى‌گرى آستانه مقدسه را خود متقلد و مشغول بود چنانچه شبى با مقراض سر شمعها را مى‌گرفت شيخ بهايى عليه الرحمه بالبديهه اين رباعى را انشاد كردپيوسته بود ملايك عليينپروانه شمع روضه خلد امينمقراض به احتياط زن اى خادم ترسم ببرى شهپر جبريل امين و در سنه هزار و نه بنا به نذرى كه شاه عباس كرده بود كه پياده به مشهد برود پياده به مشهد مشرف گشت و در بيست و هشت روز آن مسافت بعيده را قطع فرمود صاحب تاريخ عالم آرا اين اشعار در اين باب نگاشتهغلام شاه مردان شاه عباسشه والا گهر خاقان امجد به طوف مرقد شاه خراسان پياده رفت با اخلاص بى‌حد تا آنكه گفتهپياده رفت شد تاريخ رفتنز اصفاهان پياده تا به مشهد و چون به مشهد مقدس رسيد صحن مبارك را وسعت داد و ايوان على شير كه درگاه روضه متبركه از آنجا بوده و در يك گوشه صحن اتفاق افتاده بود و بدنما بود در وسط قرار داد و ايوانى مقابل آن در طرف ديگر بساخت و خيابانى از دروازه غربى شهر تا شرقى طرح كردند كه از هر طرف به صحن رسيده از ميان ايوانها بگذشت و چشمه‌ها و قنوات احداث كرده به شهر آورد و نهرى از ميان خيابان و حوضى بزرگ در وسط صحن احداث نمود كه آب از حوض گذشته به خيابان شرقى جارى شود و در بناهاى مذكور كتيبه‌ها به خط ميرزا محمد رضاى صدر الكتاب و على رضاى عباسى و محمد رضاى امامى رسم شد و هم شاه عباس قبه مطهره را به طلا تذهيب كرد چنانچه در كتيبه قبه مطهره به آن اشاره شده و صورت آن كتيبه چنين است بسم الله الرحمن الرحيم من عظائم توفيقات الله سبحانه أن وفق السلطان الأعظم مولى ملوك العرب و العجم صاحب النسب الطاهر النبوي و الحسب الباهر العلوي تراب أقدام خدام هذه العتبة المطهرة اللاهوتية غبار نعال زوار هذه الروضة المنورة الملكوتية مروج آثار أجداده المعصومين السلطان بن السلطان أبو المظفر شاه عباس الحسيني الموسوي الصفوي بهادر خان فاستسعد بالمجيء ماشيا على قدميه من دار السلطنة أصفهان إلى زيارة هذا الحرم الأشرف و قد تشرف بزينة هذه القبة من خلص ماله في سنة ألف و عشر و تم في سنة ألف و ست و عشر
پنجم [ذكر جمله‌اى از معجزات حضرت امام رضا عليه السلام]
شيخ طبرسى در اعلام الورى بعد از ذكر جمله‌اى از معجزات حضرت امام رضا عليه السلام گفته و اما آنچه ظاهر شده براى مردم از بعد از شهادت آن حضرت تا زمان ما از بركت مشهد مقدس آن حضرت و علامات و عجايبى كه مشاهده كردند خلق بسيار و عام و خاص تصديق آن نمودند و مخالف و مؤالف اقرار به آن نمودند بسيار بلكه از حد حصر خارج است و همانا در آن مشهد مقدس كور مادر زاد و ابرص شفا يافتند و دعاها مستجاب شده و حاجات برآورده شده و شدايد و ملمات برطرف شده و ما بسيارى از اين‌ها را خود مشاهده كرديم و علم و يقينى كه شك در آن راه نيابد پيدا نموديم و شيخ اجل شيخ حر عاملى در اثبات الهداه بعد از نقل اين كلام از شيخ طبرسى فرموده كه مؤلف اين كتاب محمد بن الحسن الحر مى‌گويد كه من ديدم و مشاهده كردم بسيارى از اين معجزات را همچنان كه شيخ طبرسى مشاهده نموده و يقين براى من حاصل شد همچنان كه براى او يقين حاصل شده بود در مدت مجاورت من در مشهد مقدس كه بيست و شش سال مى‌شود و شنيدم چيزهايى در اين باب كه از حد تواتر گذشته و در خاطر ندارم كه من دعا كرده باشم در اين مشهد و از خدا حاجتى خواسته باشم مگر آنكه برآورده شده الحمد لله و تفصيل را مقام گنجايش ندارد لهذا اكتفا كرديم به اجمال مؤلف اين كتاب عباس قمى گويد كه در هر زمان آن‌قدر كرامات و معجزات از اين روضه مقدسه ظاهر مى‌شود كه احتياج به نقل وقايع گذشته نيست و ما در باب دوم در اعمال شب بيست و هفتم رجب اشاره كرديم به چيزى كه مناسب اين مقام بود و فعلا مقام را گنجايش تطويل نيست بهتر آنكه اين فصل را به همين جا ختم كنيم شعر را كه از جامى نقل شده در مدح آن حضرت نقل نماييمسَلاَمٌ عَلَى آلِ طه وَ يسسَلاَمٌ عَلَى آلِ خَيْرِ اَلنَّبِيِّينَ سَلاَمٌ عَلَى رَوْضَةٍ حَلَّ فِيهَا إِمَامٌ يُبَاهِي بِهِ اَلْمُلْكُ وَ اَلدِّينُامام بحق شاه مطلق كه آمدز فضل و شرف بينى او را جهانىاگر نبودت تيره چشم جهان بين پى عطر روبند حوران جنت غبار درش را به گيسوى مشكين اگر خواهى آرى به كف دامن او برو دامن از هر چه جز او است برچين شيخ طبرسى در اعلام الورى بعد از ذكر جمله‌اى از معجزات حضرت امام رضا عليه السلام گفته و اما آنچه ظاهر شده براى مردم از بعد از شهادت آن حضرت تا زمان ما از بركت مشهد مقدس آن حضرت و علامات و عجايبى كه مشاهده كردند خلق بسيار و عام و خاص تصديق آن نمودند و مخالف و مؤالف اقرار به آن نمودند بسيار بلكه از حد حصر خارج است و همانا در آن مشهد مقدس كور مادر زاد و ابرص شفا يافتند و دعاها مستجاب شده و حاجات برآورده شده و شدايد و ملمات برطرف شده و ما بسيارى از اين‌ها را خود مشاهده كرديم و علم و يقينى كه شك در آن راه نيابد پيدا نموديم و شيخ اجل شيخ حر عاملى در اثبات الهداه بعد از نقل اين كلام از شيخ طبرسى فرموده كه مؤلف اين كتاب محمد بن الحسن الحر مى‌گويد كه من ديدم و مشاهده كردم بسيارى از اين معجزات را همچنان كه شيخ طبرسى مشاهده نموده و يقين براى من حاصل شد همچنان كه براى او يقين حاصل شده بود در مدت مجاورت من در مشهد مقدس كه بيست و شش سال مى‌شود و شنيدم چيزهايى در اين باب كه از حد تواتر گذشته و در خاطر ندارم كه من دعا كرده باشم در اين مشهد و از خدا حاجتى خواسته باشم مگر آنكه برآورده شده الحمد لله و تفصيل را مقام گنجايش ندارد لهذا اكتفا كرديم به اجمال مؤلف اين كتاب عباس قمى گويد كه در هر زمان آن‌قدر كرامات و معجزات از اين روضه مقدسه ظاهر مى‌شود كه احتياج به نقل وقايع گذشته نيست و ما در باب دوم در اعمال شب بيست و هفتم رجب اشاره كرديم به چيزى كه مناسب اين مقام بود و فعلا مقام را گنجايش تطويل نيست بهتر آنكه اين فصل را به همين جا ختم كنيم شعر را كه از جامى نقل شده در مدح آن حضرت نقل نماييمسَلاَمٌ عَلَى آلِ طه وَ يسسَلاَمٌ عَلَى آلِ خَيْرِ اَلنَّبِيِّينَ سَلاَمٌ عَلَى رَوْضَةٍ حَلَّ فِيهَا إِمَامٌ يُبَاهِي بِهِ اَلْمُلْكُ وَ اَلدِّينُامام بحق شاه مطلق كه آمدز فضل و شرف بينى او را جهانىاگر نبودت تيره چشم جهان بين پى عطر روبند حوران جنت غبار درش را به گيسوى مشكين اگر خواهى آرى به كف دامن او برو دامن از هر چه جز او است برچين
فصل دهم در زيارت ائمه سر من راى عليهم السلام و اعمال سرداب مطهر
و در آن دو مقام است
مقام اول در زيارت دو امام معصوم حضرت امام على نقى و حضرت امام حسن عسكرى صلوات الله عليهما
: چون وارد شدى به سر من راى إن شاء الله و خواستى زيارت كنى آن دو امام همام عليهما السلام را پس غسل كن و بعد از رعايت آداب دخول حرم‌هاى شريفه با تأنى و وقار روانه شو تا به در حرم مطهر و اذن دخول عمومى را كه در اوايل اين باب ذكر شد بخوان پس داخل حرم شو و
زيارت كن آن دو بزرگوار را به اين الفاظ كه اصح زيارات است
اَلسَّلاَمُ عَلَيْكُمَا يَا وَلِيَّيِ اَللَّهِ اَلسَّلاَمُ عَلَيْكُمَا يَا حُجَّتَيِ اَللَّهِ اَلسَّلاَمُ عَلَيْكُمَا يَا نُورَيِ اَللَّهِ فِي ظُلُمَاتِ اَلْأَرْضِ اَلسَّلاَمُ عَلَيْكُمَا يَا مَنْ بَدَا لِلَّهِ فِي شَأْنِكُمَا أَتَيْتُكُمَا زَائِراً عَارِفاً بِحَقِّكُمَا مُعَادِياً لِأَعْدَائِكُمَا مُوَالِياً لِأَوْلِيَائِكُمَا مُؤْمِناً بِمَا آمَنْتُمَا بِهِ كَافِراً بِمَا كَفَرْتُمَا بِهِ مُحَقِّقاً لِمَا حَقَّقْتُمَا مُبْطِلاً لِمَا أَبْطَلْتُمَا أَسْأَلُ اَللَّهَ رَبِّي وَ رَبَّكُمَا أَنْ يَجْعَلَ حَظِّي مِنْ زِيَارَتِكُمَا اَلصَّلاَةَ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ أَنْ يَرْزُقَنِي مُرَافَقَتَكُمَا فِي اَلْجِنَانِ مَعَ آبَائِكُمَا اَلصَّالِحِينَ وَ أَسْأَلُهُ أَنْ يُعْتِقَ رَقَبَتِي مِنَ اَلنَّارِ وَ يَرْزُقَنِي شَفَاعَتَكُمَا وَ مُصَاحَبَتَكُمَا وَ يُعَرِّفَ بَيْنِي وَ بَيْنَكُمَا وَ لاَ يَسْلُبَنِي حُبَّكُمَا وَ حُبَّ آبَائِكُمَا اَلصَّالِحِينَ وَ أَنْ لاَ يَجْعَلَهُ آخِرَ اَلْعَهْدِ مِنْ زِيَارَتِكُمَا وَ يَحْشُرَنِي مَعَكُمَا فِي اَلْجَنَّةِ بِرَحْمَتِهِ اَللَّهُمَّ اُرْزُقْنِي حُبَّهُمَا وَ تَوَفَّنِي عَلَى مِلَّتِهِمَا اَللَّهُمَّ اِلْعَنْ ظَالِمِي آلِ مُحَمَّدٍ حَقَّهُمْ وَ اِنْتَقِمْ مِنْهُمْ اَللَّهُمَّ اِلْعَنِ اَلْأَوَّلِينَ مِنْهُمْ وَ اَلْآخِرِينَ وَ ضَاعِفْ عَلَيْهِمُ اَلْعَذَابَ وَ اُبْلُغْ بِهِمْ وَ بِأَشْيَاعِهِمْ وَ مُحِبِّيهِمْ وَ مُتَّبِعِيهِمْ أَسْفَلَ دَرْكٍ مِنَ اَلْجَحِيمِ إِنَّكَ عَلىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ اَللَّهُمَّ عَجِّلْ فَرَجَ وَلِيِّكَ وَ اِبْنِ وَلِيِّكَ وَ اِجْعَلْ فَرَجَنَا مَعَ فَرَجِهِمْ [فَرَجِهِ] يَا أَرْحَمَ اَلرَّاحِمِينَ
و جهد مى‌كنى در دعا كردن از براى خود و پدر و مادر خود و هر دعا كه خواهى بكن و اگر توانى به نزديك قبر ايشان بروى دو ركعت نماز نزد قبر بكن و اگر نتوانى داخل مسجد شو و دو ركعت نماز بكن و هر دعا كه خواهى بكن كه مستجاب است و اين مسجد پهلوى خانه ايشان است و حضرت امام على نقى و امام حسن عسكرى عليهما السلام در آن نماز مى‌كرده‌اند مؤلف گويد كه اين زيارت موافق روايت كامل الزياره بود و شيخ محمد بن المشهدى و شيخ مفيد و شهيد نيز اين زيارت را در مزار خود نقل كرده‌اند با اختلافى جزيى و بعد از فقره
فِي اَلْجَنَّةِ بِرَحْمَتِهِفرموده‌اند آنگاه برو و بينداز خود را بر هر يك از آن دو قبر و ببوس آن را و بگذار طرف راست و چپ روى خود را بر قبر و بعد از آن سر بردار و بگو
اَللَّهُمَّ اُرْزُقْنِي حُبَّهُمْ وَ تَوَفَّنِي عَلَى مِلَّتِهِمْتا آخر زيارت كه گذشت پس گفته‌اند كه چهار ركعت نماز بگزار نزديك سر مقدس و بعد از نماز زيارت هر قدر نماز كه خواهى بگزار الخ و مستور نماند كه آن دو بزرگوار در خانه خود دفن شدند و براى آن درى بود كه گاهى باز مى‌كردند و شعيان داخل مى‌شدند و در نزد قبر زيارت مى‌كردند و گاهى بسته بود و از بيرون مقابل شباكى كه در ديوار مقابل قبر مطهر بود زيارت مى‌كردند و در صدر همين خبر زيارت مذكور است كه غسل مى‌كنى و به نزد قبر ايشان مى‌روى و اگر توانى رفت و اگر نه اشاره مى‌كنى به سلام مقابل شبكه كه باز مى‌شود بسوى قبر و چنين زاير نماز زيارت خود را در مسجد بكند و چون به همت مواليان آن خانه برداشته شد و بجاى آن قبه و حرم و رواق و ايوان ساخته شد آن مسجد داخل در حرم شد و الآن معروف است كه ايوان مستطيل كه در صحن پشت سر عسكريين عليهما السلام متصل است به رواق همان مسجد مذكور است بهر حال زوار از اين جهت آسوده شدند و براى آن دو بزرگوار زيارت مخصوصه به هر كدام و مشترك ميان هر دو بزرگوار در كتب مزاريه مذكور است اگر راغب شدند نسخه آن بسيار است و اگر زائر را حالى و مجالى باشد مناسب است كه زيارت جامعه كبيره را كه بعد از اين مذكور گردد إن شاء الله تعالى بخواند زيرا كه صدور آن كلمات بليغه داراى تمام مراتب اظهار بندگى و تذلل و اعتراف به عظمت و جلالت ائمه از مصدر جلال حضرت هادى عليه السلام است [151]